Według tradycji cudowny obraz Matki Bożej Częstochowskiej powstał na desce stołu Świętej Rodziny w Nazarecie, a miał go namalować św. Łukasz Ewangelista. W rzeczywistości ikona wywodzi się najprawdopodobniej z Bizancjum i przedstawia Maryję jako Hodegetrię – „Tę, która wskazuje drogę”.
W XIV wieku obraz trafił do Polski i został przekazany paulinom, którzy do dziś opiekują się nim na Jasnej Górze. Od samego początku przyciągał tłumy pielgrzymów i był uznawany za źródło wielu cudów i łask.
Na obrazie widzimy Maryję trzymającą na ręku Dzieciątko Jezus. Jej prawa dłoń wskazuje na Syna – Zbawiciela. Wzrok Maryi skierowany jest na wiernych – to spojrzenie pełne matczynej troski, ale i powagi.
Charakterystyczne blizny na policzku Maryi powstały po napadzie rabunkowym w 1430 roku. Choć malarze starali się je zatuszować, zawsze powracały. Wierni odczytują to jako znak, że Maryja na zawsze utożsamia się z cierpieniem swojego ludu.
Sanktuarium jasnogórskie odegrało niezwykle ważną rolę w dziejach Polski. Najbardziej znane wydarzenie to obrona klasztoru w 1655 roku podczas „potopu szwedzkiego”. Garstka obrońców pod wodzą o. Augustyna Kordeckiego przez 40 dni stawiła opór potężnej armii. To wydarzenie wzmocniło w narodzie przekonanie, że Maryja broni swojej Ojczyzny.
W rok później król Jan Kazimierz złożył śluby lwowskie, ogłaszając Matkę Bożą Królową Korony Polskiej.
Święto Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej obchodzone jest 26 sierpnia. Teksty liturgiczne podkreślają, że Maryja jest Matką i Orędowniczką narodu polskiego.
Msza święta tego dnia przypomina, że w chwilach trudnych mamy szczególne prawo wołać: „Pod Twoją obronę uciekamy się, Święta Boża Rodzicielko”.
Jedną z najpiękniejszych tradycji związanych z Matką Bożą Częstochowską są piesze pielgrzymki. Co roku setki tysięcy wiernych wyrusza z różnych stron Polski, pokonując setki kilometrów, aby stanąć przed Obliczem Jasnogórskiej Pani.
Najstarszą i najbardziej znaną jest Pielgrzymka Warszawska, która wyrusza od 1711 roku. W pielgrzymkach biorą udział zarówno młodzi, jak i starsi, rodziny z dziećmi, kapłani, siostry zakonne i świeccy. To żywe świadectwo wiary i miłości do Maryi.
Jasnogórski skarbiec kryje tysiące wotów, które wierni składali przez wieki. Wśród nich są:
korony ofiarowane przez papieży i królów,
szable i odznaczenia żołnierzy,
pamiątki rodzinne,
a także przedmioty współczesne – np. medale olimpijczyków czy koszulki sportowców.
Każde wotum jest znakiem wdzięczności za doznane łaski.
Matka Boża Częstochowska obecna jest nie tylko w liturgii, ale i w polskiej kulturze. Wizerunek Jasnogórskiej Pani znajdziemy w malarstwie, poezji, pieśniach i hymnach. Inspirował artystów i dawał nadzieję w czasach zniewolenia.
Znane są słowa św. Jana Pawła II:„Tu zawsze byliśmy wolni” – wypowiedziane podczas pielgrzymki na Jasną Górę w 1979 roku.
Dziś Jasna Góra to jedno z najważniejszych sanktuariów maryjnych na świecie. Każdego roku odwiedza je 4–5 milionów pielgrzymów. Transmisje modlitw są dostępne online, dzięki czemu wierni z całego świata mogą duchowo uczestniczyć w modlitwach przed cudownym obrazem.
To miejsce nadal pozostaje sercem duchowym Polski – źródłem siły, jedności i nadziei.
Na Jasnej Górze znajduje się biblioteka z ponad 13 tys. starych druków i bezcennymi rękopisami.
Codziennie o godz. 21.00 odbywa się Apel Jasnogórski, transmitowany w telewizji i radiu, który gromadzi miliony wiernych w modlitwie.
Obraz Matki Bożej ma kilka sukienek, które zmieniane są w zależności od okresu liturgicznego i świąt.
W 1920 roku Polacy wierzyli, że zwycięstwo nad bolszewikami w Bitwie Warszawskiej to owoc wstawiennictwa Matki Bożej Częstochowskiej – nazywanej wówczas „Hetmanką Wojska Polskiego”.